Wierbka - pałac Moesów

W 1850 roku dobra pilickie,w których skład wchodziła wieś Wierbka ( powiat zawierciański, gmina Pilica) zakupił na licytacji Krystyn August Moes, przemysłowiec pochodzący z Nadrenii. Moesowie zbudowali w Wierbce wytwórnię papieru, która po kilku latach rozrosła się do dużej fabryki.

Wkrótce po śmieci Krystiana  Moesa spadkobiercy sprzedali pobliskie miasto Pilicę i przenieśli się na stałe do Wierbki. Syn Krystiana Moesa Aleksander rozbudował jeszcze fabrykę, wzniósł budynki urzędnicze a przede wszystkim tutaj postanowił wybudować swoją nową siedzibę.

W latach 1874-1890 zbudowano obok fabryki  pokaźny pałac nawiązujący do stylu szkockiego, który rozbudowywano jeszcze do roku 1898. Założono także okazały park angielski oraz wzniesiono kilka budynków gospodarczych i pomieszczenia dla służby. Kilka lat póżniej Aleksander Moes ożenił się i zamieszkał w nim z rodziną.

Pałac był własnością Moesów do wybuchu II wojny światowej mimo, że papiernia, z której czerpano główne dochody została zamknięta w 1926 roku z powodu kryzysu i licznych strajków. Po śmieci Aleksandra Moesa w 1928 roku rodzina próbowała jeszcze wskrzesić produkcję papieru, ale bez powodzenia a budynki zakładu zostały przejęte przez komornika.

Po wojnie i nacjonalizacji pałac pełnił różne funkcje. Mieścił się w nim między innymi hotel pracowniczy oraz ośrodek dla narkomanów. W 1986 roku w pałacu został, prawdopodobnie, zaprószony ogień, w  wyniku którego budynek spłonął. Dzisiaj jest to daleko posunięta ruina, o którą nikt nie dba mimo, że, podobno, jest własnością prywatną.

Moesowie znani byli zarówno z powodu zasług dla regionu jak i wykorzystywania pracowników.

Do zasług zalicza się budowę infrastruktury dla mieszkańców ( ochronki, świątynie, szkoły, mieszkania pracownicze) oraz  uratowanie przed ruiną pałacu pilickiego. Do niechlubnych kart ich działalności można zaliczyć wyzysk pracowników ( stąd liczne strajki w fabryce oraz nieudana próba zamachu  na Aleksandra Moesa w parku pałacowym). Moesowie także pośrednio przyczynili się do zahamowania rozwoju Pilicy sprzeciwiając się skutecznie, dzięki swoim wpływom, przeprowadzeniu przez miasto linii kolejowej. Obawiali się bowiem odpływu taniej siły roboczej. Doprowadziło to do zatrzymania rozwoju Pilicy.

Jako ciekawostkę warto podać, że jeden z synów Aleksandra Moesa Władysław, jako dziecko, stał się, prawdopodobnie,  pierwowzorem postaci Tadzia w noweli Tomasza Manna „ Śmierć w Wenecji” Pisarz spotkał rodzinę Moesów w Wenecji w 1911 roku, gdy spędzali tam wakacje. Zauroczony niezwykłą urodą chłopca, stworzył, pod wpływem tej fascynacji jedno ze swoich ostatnich dzieł. Po wydaniu tego, bardzo kontrowersyjnego na owe czasy, utworu Moesowie napisali do pisarza pełen oburzenia list, gdy zauważyli w postaci chłopca znaczne podobieństwo do ich syna. Śmierć w Wenecji” została zekranizowana w 1971 roku przez L. Viscontiego a rolę Tadzia ( zniekształcone imię Władzio) zagrał szwedzki aktor Bjoern Andressen.

widok ogólny

zdjęcie archiwalne-Fotopolska

elewacja frontowa

fragment elewacji frontowej

skrzydło zachodnie

ryzalit

ryzalit wschodni

ryzalit ukośny

loggia

widok na wejście główne

wejście główne

baszta

zwieńczenie baszty

okna loggi

balustrada loggi

ozdobny fryz

okna

fragment elewacji ogrodowej

okno ryzalitu

wnętrze

dawne pokoje

korytarz

okno arkada

fragment blacharki dachu

park

Spytkowice - kościół Niepokalanego Poczęcia NMP

Drewniany kościół w Spytkowicach ( powiat nowotarski, gmina Spytkowice) zbudowano w latach 1758-1765 w stylu późnobarokowym. Świątynia ma plan krzyża i składa się z wielobocznie zamkniętego prezbiterium z piętrowa zakrystią i szerszej nawy.  Znaczny wpływ na pierwotny wygląd budowli miały późniejsze przebudowy. Pod koniec XIX wieku dodano do prezbiterium od wschodu kapliczkę Ogrojca. W XX bryła kościoła wzbogaciła się o kruchty.

Wnętrze kościoła, nakryte stropem w formie sklepienia pozornego wspartym w nawie na słupach, utrzymane jest w jednolitym stylu rokokowym.

W zakrystii zachował się cenny obraz Ukrzyżowania z początku XVII wieku oraz portrety fundatorów świątyni.

Obok świątyni stoi zabytkowa dzwonnica drewniana z XVIII wieku. Ma konstrukcję słupową i zwieńczona jest izbicą oraz cebulastym hełmem z latarnią.

Kościół obiega drewniane ogrodzenie z bramkami nakrytymi daszkami.

Zachował się także klasycystyczny nagrobek Józefa i Joanny Sierakowskich z dawnego przykościelnego cmentarza. Nagrobek ma formę urny usytuowanej na postumencie i oplecionej girlandami.

widok ogólny

widok od południa

widok od północy

prezbiterium

kruchta wejściowa

sygnaturka

wnętrze

rokokowa ambona

organy

witraż

epitafium

dzwonnica

izbica dzwonnicy

dzwonnica- zdjęcie archiwalne - zbiory NAC

bramka ogrodzenia

kropielnica

nagrobek

urna nagrobka

Kraków - " Dworek Białoprądnicki"

Historia „ Dworku Białoprądnickiego” w Krakowie sięga swoim początkiem pierwszej połowy XVI wieku, gdy biskup krakowski Samuel Maciejowski wzniósł w tym miejscu letnią rezydencję. Rezydencja powstała na wzór willi włoskiej i stała się miejscem spotkań znanych osobistości tej epoki. W niej i otaczającym ją parku renesansowy poeta i humanista Łukasz Górnicki umieścił akcję swojego dzieła " Dworzanin Polski". Także Jan Kochanowski, będąc gościem biskupa zachwycał się willą. Był to bowiem budynek o wyglądzie niespotykanym na owe czasy. Piętrowy, na planie zbliżonym do kwadratu, od frontu wzbogacony kolumnową loggia i  murach zwieńczonych attyką. Całość nie posiadała założenia obronnego, wyposażona była jedynie w działa.

W II połowie XVI wieku, za sprawą biskupa Andrzeja Zebrzydowskiego, wilię rozbudowano i wzbogacono o niewielki system obronny. Pod koniec XVI i w XVII wieku rezydencja biskupia była kilkakrotnie niszczona przez najazdy, zwłaszcza w okresie „ potopu szwedzkiego". 

W XVIII wieku biskup Andrzej Załuski  ( oraz biskup Kajetan Sołtyk) postanowił przebudować renesansową rezydencję w barokowe założenie pałacowe. Prace projektowe zostały zlecone znanemu warszawskiemu architektowi Jakubowi Fontanie. Dodano wówczas do korpusu głównego boczne skrzydła. Przed dworem zorganizowano wielki dziedziniec a całość zamknięto ozdobnym ogrodzeniem i  bramą. Do bramy prowadziła aleja, po której bokach umieszczono dwa osobne budynki. W jednym znalazły się pomieszczenia dla służby a w drugim " austeria” ( oberża) nazwana później " Zajazdem Kościuszkowskim".

W 1796 roku białoprądnickie dobra biskupie przeszły na własność władz austriackich. Od tego momentu kompleks rezydencjonalny ulegał stopniowej ruinie a ziemia została częściowo rozparcelowana.

W połowie XIX wieku dwór z ogrodem był własnością jednego właściciela. Właściciele ci często się zmieniali aż do 1964 roku, gdy obiekt przeszedł na własność Skarbu Państwa. Kilka lat później rozpoczęto odbudowę zniszczonego dworu w jego XIX- wiecznej wersji, czyli skromnego, parterowego, klasycystycznego dworku z portykiem kolumnowym na osi.

Obecnie mieści się w nim Centrum Kultury.

Zrekonstruowano także zrujnowane oficyny boczne a całość otoczono murem w formie barokowej z okazałą bramą.

Znacznie później udało się odtworzyć dawny budynek dla służby i austerię. W jednym z tych budynków mieści się dzisiaj hotel a w drugim pomieszczenia Centrum Kultury.

widok ogólny

panorama

widok na portyk

portyk kolumnowy

fasada dworku

elewacja boczna

schody boczne

elewacja ogrodowa z tarasem

widok na bramę wjazdową

brama ogrodzenia

fragment ogrodzenia

dekoracja ogrodzenia

oficyna pierwsza

oficyna druga

dawna austeria

front austerii