gatoma - na tropie zabytków

niedziela, 13 grudnia 2020

Zakliczyn - rynek i zabytkowe domy

Zakliczyn ( powiat tarnowski, gmina Zakliczyn) było w czasie powstania miastem prywatnym. Zostało założone w 1558 roku przez wojewodę krakowskiego Spytka Jordana na prawie magdeburskim. W związku z nadaniem praw miejskich powstał układ urbanistyczny z prostokątnym rynkiem, od którego odchodziły na narożach prostopadle ulice, zgodnie z dawnymi traktami handlowymi. Nowe miasto stało się wkrótce prężnym lokalnym ośrodkiem handlu.

Na przełomie XVI i XVII wieku, na życie miasta miała silny wpływ działalność arian ( bracia polscy) z ośrodka w pobliskich Lusławicach. Po II połowie XVII wieku Zakliczyn zaczął podupadać i w efekcie w roku 1934 utracił prawa miejskie, które odzyskał dopiero w 2006 roku. Obecnie mieszczą się w nim instytucje kulturalne.

Na środku rynku zachował się prostokątny ratusz z połowy XIX wieku, który do czasu utraty praw miejskich był siedzibą lokalnych władz. Jest to budynek murowany klasycystyczny z elementami neogotyku ( wejście). Bryłę urozmaica galeria we wschodniej ścianie szczytowej oraz wieżyczka z zegarem.

Przy ratuszu stoi klasycystyczna kapliczka św. Floriana z polichromowaną figurą świętego. Innym elementem małej architektury znajdującym się na rynku jest kamienna studnia nakryta daszkiem z gontu.

Bardzo cennym elementem dawnej zabudowy małomiasteczkowej Zakliczyna są, częściowo zachowane, drewniane i murowane domy zbudowane szczytami do drogi a pochodzące z XVIII i XIX wieku.

rynek-widok ogólny

ratusz

fasada z neogotyckim wejściem do ratusza

zdjęcie archiwalne - Fotopolska

elewacja zachodnia

wejście

szczyt fasady wschodniej

wieżyczka z zegarem

kapliczka św. Floriana

figura św. Floriana

studnia

domy przy rynku

domy przy ul. Mickiewicza

dom drewniany

jeden z domów

szereg domów

domy

ulica Mickiewicza

detal domu

dom z zegarem

zegar

wtorek, 8 grudnia 2020

Żywiec - kościół św. Krzyża

Najstarszą świątynią Żywca ( powiat żywiecki, gmina Żywiec) jest murowany, gotycki kościół usytuowany w części miasta zwanej Rudza.

Kościół należy obecnie do archikatedry żywieckiej a wzniesiony został pod koniec XIV wieku ( jeszcze przed lokacją miasta).

Z pierwotnej bryły budowli zachowało się tylko prostokątne prezbiterium. Pod koniec XVII wieku świątynia została bowiem gruntownie przebudowana. Do prezbiterium, które powiększono, dobudowano od wschodu półkolistą absydę. Wydłużono także nawę i nakryto sklepieniem kolebkowym. W XIX wieku powstała od południa kaplica Ogrójca a w 1910 roku bryłę świątyni wzbogacono o wieżę nakrytą dachem namiotowym. Całość budowli jest otynkowana a jej zasadnicza cześć nakryta dachem dwuspadowym z gontu.

Absydę na zewnątrz zdobi barokowa drewniana Kalwaria z Ukrzyżowanym Chrystusem i rzeźbami łotrów po bokach.

W latach-70 tych XX wieku, podczas renowacji wnętrza, odsłonięto fragmenty polichromii z XVII wieku.

Przy kościele do końca XVIII wieku funkcjonował cmentarz przykościelny. W wiekach XVII i XVIII pełnił on funkcję cmentarza dla skazańców. Na cmentarzu dokonywano egzekucji ( prawdopodobnie przy kamiennej kolumnie zwanej „ Boża Męka") i chowano osoby skazane przez sąd miejski. Najczęściej były to kobiety- dzieciobójczynie lub złoczyńcy zajmujący się kradzieżą.

Z tych czasów zachował się przy ogrodzeniu kamienny krzyż zwany " krzyżem pojednania", ufundowany przez rodziców chłopca, skazanego na ścięcie za kradzież i nieposłuszeństwo rodzicom.

widok ogólny

panorama

zdjęcie archiwalne - Fotopolska

absyda prezbiterium

zdjęcie archiwalne - zbiory NAC

fasada

elewacja południowa

elewacja północna

wieża

zwieńczenie wieży

kaplica

portal boczny

sygnaturka

barokowa Kalwaria

wnętrze

widok na ołtarz

ołtarz boczny

chór

kolumna " Boża Męka"

krzyż " pojednania"

figura św. Jana Nepomucena

czwartek, 3 grudnia 2020

Tęgoborze - dwór Stadnickich

Okazały dwór w miejscowości Tęgoborze ( powiat nowosądecki, gmina Łososina Dolna ) został wzniesiony około 1800 roku przez Józefa Stadnickiego w stylu klasycystycznym z elementami baroku.

Jest to podpiwniczony budynek parterowy z piętrową częścią środkową, od podjazdu ozdobioną jońskim portykiem kolumnowym w wielkim porządku, zwieńczonym trójkątnym szczytem.

Po bokach budynku znajdują się ryzality zwieńczone od frontu niewielkimi szczytami a od ogrodu attykami. Od strony ogrodowej na osi znajduje się trójboczny ryzalit salonu, poprzedzony tarasem ze schodami do ogrodu.

Całość budynku nakrywa dach mansardowy.

We wnętrzu znajdowała się dwupoziomowa klatka schodowa oraz obszerny, także dwupoziomowy, okrągły salon ozdobiony sztukateriami i polichromią. Salon posiadał pierwotnie sadzawkę z ozdobnymi rybami.

Dwór ucierpiał w czasie rabacji chłopskiej w 1846 roku i do końca XIX wieku pozostał niezamieszkały. Właściciele majątku zajmowali oficynę. Dopiero gruntowny remont w 1904 roku, dokonany z inicjatywy ówczesnego właściciela Karola Wysockiego, przywrócił budynkowi funkcje mieszkalne.

Po wojnie znajdował się tutaj między innymi ośrodek wczasowo-kolonijny. W połowie lat 90-tych XX wieku dwór przeszedł w ręce prywatne, ale obecnie nie jest użytkowany i niszczeje.

Budynek dworu otoczony jest zdziczałym i przetrzebionym parkiem, niegdyś kilkuhektarowym.

widok ogólny

pałac jako ośrodek kolonijny - zdjęcie Fotopolska

portyk frontowy - zdjęcie Fotopolska

portyk

elewacja boczna

sobota, 28 listopada 2020

Miedźna - kościół św. Klemensa Papieża

Na Szlaku Architektury Drewnianej województwa śląskiego, w miejscowości Miedźna, ( powiat pszczyński, gmina Miedźna) znajduje się duży barokowy kościół z przyległym cmentarzem.

Świątynia powstała prawdopodobnie w XVII wieku, na miejscu starszej budowli z XIV wieku. Wiek później została rozbudowana poprzez wydłużenie nawy a w 1859 uległa ponownej przebudowie do obecnej formy.

Kościół tworzy prostokątna nawa, do której przylega od wschodu krótsze prezbiterium zamknięte ścianą prostą, z zakrystią od północy. Od zachodu nawie towarzyszy wieża o konstrukcji słupowej z izbicą, zwieńczoną barokowym hełmem z latarnią. Bryłę kościoła wzbogacają dodatkowo dwie kruchty po bokach nawy.

Świątynię obiegają, częściowo półotwarte, soboty z bramkami z cebulastymi daszkami także pokrytymi gontem.

Wnętrze przestronnej nawy przykrywa płaski strop z imitacja kasetonów. Nawa oddzielona jest od prezbiterium łukiem tęczowym. Prezbiterium nakrywa pozorne sklepienie z zachowaną XIX-wieczną polichromią.

Ołtarz główny pochodzi z epoki baroku a ołtarze boczne oraz ambona to dzieła późnobarokowe.