Jedną z najwspanialszych barokowych rezydencji magnackich
w Polsce była siedziba wojewody sandomierskiego Krzysztofa Ossolińskiego.
Wzniesiona została we wsi Ujazd (
powiat opatowski, gmina Iwaniska) w latach 1627-1644 jako zamek w typie
włoskiego palazzo in forteca.
Budowlę usytuowano na cyplu wzgórza. Założenie składało
się z trzech części: pałacowej, fortyfikacji typu bastionowego oraz części
ogrodowej.
Rezydencja ma plan regularnego pięcioboku z umieszczonymi
na narożach bastionami. W skrzydle północno-zachodnim, mającym formę kurtyny
umieszczono okazałą bramę wjazdową z zegarem i ogromnymi płaskorzeźbami „
krzyża”- symbolu wiary fundatora i „topora” – herbu Ossolińskich. Brama
wjazdowa usytuowana została na osi całego założenia podobnie jak dziedziniec
wewnętrzny na planie trapezu, który następnie przechodzi w kolejny dziedziniec
na planie eliptycznym. Oś kończy bastion
zwany Wysokim Rondlem z ośmioboczną wieżą. Trzon pałacu, na planie prostokąta,
składa się z trzech kondygnacji i skupiony był wokół eliptycznego dziedzińca.
Część reprezentacyjna z wielką salą znajdowała się na osi za eliptycznym
dziedzińcem. Dziedziniec trapezowy otaczały skrzydła boczne pałacu, zakończone
wieżami.
Za autora całego założenia uważa się włoskiego architekta
Lorenco Senesa, wymienionego w 1633 roku w dokumencie, znajdującym się w
Archiwum Krakowa. Zapis ten nie potwierdza jednak wprost, że artysta był
autorem projektu. Przypuszcza się, że raczej sprawował nadzór nad budową.
Założenie pałacowo-obronne w Ujeździe było największą tego
typu realizacją w Europie, przed budową Wersalu. Budowa pochłonęła kilka milionów złotych i omal nie zrujnowała fundatora, który na dodatek cieszył się
nią w pełni tylko przez rok, umierając w roku 1645.
Po śmierci Krzysztofa Ossolińskiego dobra wraz z
rezydencją odziedziczył jego syn
Krzysztof Baldwin. On także szybko zmarł, zabity w bitwie z Tatarami pod
Zborowem. Po Ossolińskich zamek przeszedł na własność rodu Kalinowskich. Za
czasów ich panowania i został rozgrabiony ( ale nie zniszczony) przez
wojska szwedzkie podczas Potopu. Przez następne wieki rezydencja, jeszcze
nadająca się do zamieszkania, przechodziła na własność różnych rodów, ale nie
była modernizowana ani remontowana. Jedynie Jan Michał Pac, w połowie XVIII
wieku odrestaurował południową część i w niej zamieszkał. Jednak w czasie
konfederacji barskiej ( której był zwolennikiem) zamek został zniszczony i
odtąd pozostawał w ruinie.
Ostatnimi, do wybuchu drugiej wojny światowej,
właścicielami ruin dawnej rezydencji była rodzina Orsettich, która jednak w nią
nie inwestowała.
Po wojnie całe założenie przeszło na własność Skarbu
Państwa i obecnie jest trwałą ruiną, przystosowaną do zwiedzania, chociaż od
czasu do czasu pojawiają się plany odbudowy.
Założenie pałacowo-forteczne w Ujeździe zdumiewało swoim
przepychem. Uważano także, że na wygląd całości miało wpływ zamiłowanie
Krzysztofa Ossolińskiego do symboliki i astrologii. I dlatego pałac miał podobno tyle okien ile rok dni,
12 sal ( tyle ile miesięcy ) 52 komnaty ( ilość tygodni). Na elewacjach budowli
znalazło miejsce wiele elementów symbolicznych, m.in. płaskorzeźby krzyża i
topora oraz hieroglif litery W na bramie wjazdowej, liczne inskrypcje, malowane
portrety przodków.
Słynnym był też gabinet właściciela ( lub jadalnia)
nakryty szklanym sufitem, stanowiącym dno gigantycznego akwarium. Legendy
krążyły o lustrach i marmurowych żłobach w stajniach.
Na
północ od zamku rozciągały się piękne ogrody włoskie i francuskie.
 |
| widok ogólny |
 |
| zdjęcie archiwalne -zbiory NAC |
 |
| panorama |
 |
| panorama - zdjęcie CBN Polona |
 |
| plan założenia |
 |
| zdjęcie Fotopolska |
 |
| widok od południa |
 |
| umocnienia |
 |
| widok na bramę wjazdową |
 |
| widok na bramę - archiwalne - Fotpolska |
 |
| brama wjazdowa |
 |
| płaskorzeźby krzyż i topór |
 |
| data budowy wieży |
 |
| pozostałości zegara |
 |
| dziedziniec wewnętrzny |
 |
| wjazd na dziedziniec eliptyczny- oś pałacu |
 |
| skrzydło północne pałacu |
 |
| widok na wjazd do głównej części pałacu |
 |
| dziedziniec eliptyczny |
 |
| widok z dziedzińca eliptycznego |
 |
| pozostałości galerii portretowej |
 |
| wieża ośmioboczna- zakończenie osi |
 |
| wnętrze wieży |
 |
| jedna z sal |
 |
| korytarz |
 |
| przyziemie |
 |
| mury pałacu |
 |
| bastiom |
 |
| żródełko |
 |
| okno pałacu |
 |
| fragment boniowania |
 |
| pozostałości balkonu |
