Kraków - wawelskie " cegiełki"

Na ceglanym murze przy drodze prowadzącej do Bramy Herbowej na Wawel znajduje się jedna z ważnych atrakcji Krakowa - „ cegiełki wawelskie”. Powstanie muru z „cegiełkami” ma ścisły związek z akcją odbudowy Wawelu po odzyskaniu niepodległości.

Ponieważ potrzeby konserwatorskie były ogromne a budżet państwowy ubogi toteż dotacje na odnowę budowli na wzgórzu wawelskim były bardziej niż skromne.

Wówczas kierownik odbudowy Wawelu, architekt Adolf Szyszko-Bohusz zwrócił się z apelem do społeczeństwa o pomoc w sfinansowaniu prac. Każdy ofiarodawca, który złożyłby datek, stanowiący równowartość jednego dnia pracy konserwatorskiej na Wawelu, miał zostać upamiętniony za pomocą tabliczki - „ cegiełki” umieszczonej na murze przy drodze prowadzącej na zamek. Początkowo wartość konserwatorskiej dniówki określono na kwotę 30 tysięcy marek.

Odzew tej pierwszej ogólnopolskiej akcji dobroczynnej, którą przeprowadzono w latach 1921-1936, był ogromny. W zachowanym spisie fundatorów ( traktat ” Cegiełki wawelskie” 1972 r.) odnotowano 6329 nazwisk lub nazw darczyńców, ale „cegiełek” było 6330. O tej ostatniej napiszę nieco później.

Najwięcej cegiełkowych wpłat wpłynęło w pierwszych 3 latach akcji (6061 sztuk).

Pierwszymi ofiarodawcami nie byli jednak Polacy, ale Amerykanie; Edith Braun oraz John Forthingham, którzy wpłacili po 100 dolarów.

Darczyńcy wywodzili się z wielu środowisk i grup społecznych. Obok osób fizycznych były to także instytucje oraz miasta, przedsiębiorstwa, szkoły a także wojsko i urzędy. Były też „cegiełki” upamiętniające poległych żołnierzy w czasie I wojny Światowej. Fundatorami takich „cegiełek” były najczęściej rodziny poległych.

Ostatnia „cegiełka” w spisie ( nr 6329) została opłacona 28 kwietnia 1936 roku przez artystę malarza Stanisława Dębickiego.

Ale jest jeszcze jedna tabliczka - „cegiełka”, o numerze 6330, o której wspomniałam wyżej. Widnieje przy niej wpis, że została opłacona przez 14 Pułk Ułanów Jazłowieckich. Jednak zgłoszenie dowodu wpłaty zostało dokonane dopiero po zakończeniu II wojny światowej a przedstawiciele nieistniejącego już pułku przekazali na Wawel specjalnie wykonaną przez siebie „cegiełkę”. Została ona umieszczona w krypcie marszałka Józefa Piłsudskiego w Katedrze na Wawelu.

Darczyńcy obok „cegiełek” otrzymywali także specjalne ozdobne blankiety, jako dowody wpłaty.

Do wybuchu II wojny światowej udało się wmurować tylko około 1770 „cegiełek” (28%). 

Niestety w 1953 roku ówczesne władze, w ramach nowej koncepcji architektonicznej, usunęły znaczną ilość „cegiełek”, większość po prostu wyrzucając. Do lat 1996-1998, kiedy to miała miejsce przedostatnia konserwacja muru, ocalało 809 sztuk. Jednak w czasie  konserwacji usunięto część „ cegiełek” z powtarzającymi się nazwiskami i w murze pozostało tylko 788 tabliczek. W lapidarium wawelskim znajduje się jeszcze około 380 zniszczonych „cegiełek”, które są obecnie odnawiane. Nie trafią one jednak, prawdopodobnie, na ścianę muru.

Tabliczki - „ cegiełki” wykonane są z piaskowca szydłowieckiego lub wapienia. Wszystkie mają wymiary 16 cm na 48 cm.

mur cegiełkowy na Wawelu

tablica

                                                                             

cegiełka upamiętniająca pomysłodawcę akcji

cegiełki  arystokracji

cegiełki cudzoziemców

różni darczyńcy

szkoły, urzędy ...

cegiełka rodziny Henryka Sienkiewicza

Paczółtowice - kościół Nawiedzenia NMP

Obecny drewniany kościół w Paczółtowicach ( powiat krakowski, gmina Krzeszowice) wzniesiony został przed 1515 rokiem przez jednego z ówczesnych współwłaścicieli wsi z rodu Paczółtowskich. Wcześniej istniała już w tym miejscu świątynia drewniana, wzmiankowana w 1335 roku.

Początkowo kościół o konstrukcji zrębowej posiadał jedną nawę i wielobocznie zamknięte prezbiterium. Nieco później, około 1528 roku, dobudowano od zachodu wieżę w konstrukcji słupowej, zmienioną w XVIII wieku do obecnego kształtu. W XIX wieku dobudowano zakrystię i kruchtę.

Budowla była odnawiana w latach 1671-1681 i wówczas uzyskała podmurówkę, nowy dach gontowy oraz murowane ogrodzenie, w którym umieszczono z czasem nagrobki i epitafia ( między innymi mistrzów kamieniarskich), niektóre z marmuru dębnickiego wydobywanego w pobliskim Dębniku.

Kościół był restaurowany jeszcze kilkakrotnie. W czasie remontu w latach 90-tych odeskowano i pokryto gontem drewnianą dzwonnicę z 1968 roku, stojącą obok kościoła.

Wnętrze świątyni nakrywają stropy pokryte XIX wieczną polichromią.

Kościół w Paczółtowicach należy do najstarszych przykładów późnogotyckiej drewnianej architektury sakralnej w Małopolsce. Z najwcześniejszego wystroju zachowały się portale w „ ośli grzbiet” oraz ostrołukowa arkada tęczowa a także gotycki obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem znajdujący się w ołtarzu głównym. Obraz ten był częścią tryptyku, którego skrzydła znajdują na obok, na ścianie ołtarzowej.

Na uwagę zasługuje także gotycko-renesansowa chrzcielnica.

widok ogólny

panorama

zdjęcie archiwalne- Fotopolska - Zofia Rydet

prezbiterium

wieża

wejście

zakrystia

kruchta

sygnaturka

okna

wnętrze

fragment wnętrza prezbiterium

ołtarz główny

obraz gotycki w ołtarzu głównym

skrzydło tryptyku

św. Katarzyna

belka tęczowa

ołtarz z obrazem św. Mikołaja

figura przy ołtarzu

ołtarz barokowy

polichromia stropu

organy

portal z łukiem w ośli grzbiet

ambona z konfesjonałem

gotycko-renesansowa chrzcielnica

czasza chrzcielnicy

obraz gotycki

tablica wotywna z marmuru - XVII wiek

obraz z wizerunkiem fundatora

płyty nagrobne na murze

nagrobek

dzwonnica

Oświęcim - zamek piastowski

Pierwsza warownia na wzgórzu w Oświęcimiu ( powiat oświęcimski, gmina Oświęcim) powstała zapewne w XII wieku, gdyż wymienia się w źródłach kasztelanię oświęcimską. Był to prawdopodobnie gród drewniany otoczony palisadą.

Murowany zamek ufundował, jak się przypuszcza, książę opolski Mieszka II, tuż po najeździe tatarskim w 1241 roku, który zniszczył wcześniejsze umocnienie. Z tego okresu zachowała się kwadratowa, ceglana baszta gotycka, jedna z najstarszych w Małopolsce oraz pozostałości muru obwodowego. Obok baszty, znaleziono także resztki kamiennego budynku mieszkalnego.

Na początku XIV wieku zamek umocniono i odrestaurowano.

Czasy świetności warowni przypadają na wiek XV, gdy zamieszkiwał ją książę oświęcimski Kazimierz. W roku 1457 Księstwo Oświęcimskie stało się częścią Korony Polskiej a zamek, jako twierdza nadgraniczna, został z nakazu króla Kazimierza Wielkiego znacznie wzmocniony i ponownie odrestaurowany.

Zamek został poważnie uszkodzony podczas pożaru miasta w 1503 roku. Szybko go jednak odbudowano. Składał się wówczas z osobnej baszty oraz piętrowego korpusu mieszkalnego, połączonego z basztą drewnianym gankiem. Cały zamek otaczały mury podwójne z dwiema bramami. Wewnątrz murów znajdowała się kaplica w kształcie rotundy. Fragmenty zamku z tego okresu zachowały się w budynku obok baszty.

Budowlę po raz kolejny strawił pożar w 1629 roku, ale ponownie został odbudowany za prywatne pieniądze starosty Piotra Komorowskiego ( później pieniądze mu zwrócono).

Warownia znacznie podupadła po zniszczeniach Potopu. Dopiero w XVIII wieku udało się ją odbudować. Pełniła wówczas funkcję więzienia, składu soli oraz była wynajmowana wojsku.

Największy kataklizm nawiedził zamek w latach 1805-1813 za sprawą wielkich powodzi. Powodzie naruszyły strukturę wzgórza, na którym stała budowla. W wyniku podmyć część wzgórza osunęła się do rzeki Soły, a z nią znaczny fragment zamku.

Po rozbiorach obiekt przeszedł na własność władz austriackich, które sprzedały go w 1841 roku Kajetanowi Russockiemu. Nowy właściciel w ten sposób uratował zamek przed rozbiórką. Spadkobiercy Russockich sprzedali zamek kupcom żydowskim. W 1904 roku odkupił go urzędnik kolejowy, nadbudował o jedno piętro i przeznaczył na hotel oraz winiarnię.

W 1926 roku całe założenie zakupiło miasto i umieściło w nim siedzibę starostwa. Dobudowano w związku z tym nowy budynek, pomiędzy basztą a starą częścią zamku. Po wojnie zamek był nadal użytkowany przez władze miejskie.

Po przebudowach z pierwszej połowy XX wieku, zamek zmienił charakter i zatracił cechy obronne.

W latach 2005-2009 roku dokonano generalnego remontu całego wzgórza zamkowego a od 2010 roku działa tutaj muzeum.

Pod zamkiem zachowały się dwa tunele. Jeden zbudowany został przed 1914 roku a drugi  podczas ostatniej wojny i służył Niemcom jako schron przeciwlotniczy. Istnienie starszego tunelu wiąże się z podaniem, że tunel ten łączył zamek z drugą warownią w Oświęcimiu, mającą się znajdować za klasztorem Dominikanów ( dziś Salezjanów). Po tym drugim zamku nie zachował się jednak żaden

ślad.

widok ogólny

widok ogólny - zdjęcie archiwalne

zdjęcie- Katalog Zabytków Sztuki w Polsce t.1

panorama

widok na wzgórze

fasada

orzeł piastowski

elewacja boczna

widok od wejścia i wieża

wieża

wieża - zdjęcie archiwalne zbiory NAC

balkon wieży

fragment murów

wątek kamienny na murze