Jednym z najciekawszych dzieł architektonicznych polskiego
późnego renesansu (manieryzmu) jest zamek w Baranowie Sandomierskim ( powiat
tarnobrzeski, gmina Baranów Sandomierski).
Pierwsza warownia w tym miejscu ( w obrębie dzisiejszego
dziedzińca wewnętrznego) wzniesiona została
w okresie gotyku przez ród Baranowskich. Był to skromny, murowany dwór
obronny. Pozostałości tego dworu można zobaczyć w obecnych piwnicach.
W 1568 roku , ówcześni właściciele dóbr baranowskich, ród
Górków, sprzedali majątek wraz z dworem Rafałowi Leszczyńskiemu. Leszczyńscy,
rosnąca na znaczeniu rodzina magnacka, przyczynili się do powstania jednej z
najpiękniejszych rezydencji magnackich w Rzeczypospolitej.
Już w 1569 roku zburzono skromny dwór gotycki a w jego
miejscu zaczęła powstawać okazała renesansowa budowla. Za autora jej projektu
uważa się znanego architekta włoskiego Santi Gucciego. Santi Gucci pochodził z
Florencji i pełnił w Polsce funkcję nadwornego architekta królewskiego. Jednak
obecnie uważa się, że architekt ten nie mógł brać udziału w projekcie.
Z tego etapu budowy pochodzi część zachodnia obecnego
zamku z dwiema cylindrycznymi wieżami. Syn Rafała, Andrzej Leszczyński -
wojewoda brzesko-kujawski rozbudował nowy dwór poprzez dobudowę, na przełomie
XV i XVI wieku, dziedzińca z renesansowymi krużgankami i nowych skrzydeł :
północnego i wschodniego. Od południa dziedziniec zamknięto ścianą kurtynową z
okazałą wieżą bramną oraz paradną klatką schodową. Ściany zewnętrzne zwieńczono
piękną manierystyczną kamieniarką i attykami. Z tego czasu pochodzą także
manierystyczne portale i maszkarony krużganków oraz sztukaterie w jednej z
baszt ( przypisywane Giovanni Falconiemu). Dobudowano także dwie dodatkowe
baszty.
Po 1620 roku zamek otoczono umocnieniami bastionowymi
tworząc założenie palazzo in fortezza.
Ostatnim właścicielem Baranowa z rodu Leszczyńskich był
Rafał Leszczyński, ojciec króla
Stanisława Leszczyńskiego, który sprzedał rezydencję w 1677 roku
Dymitrowi Wiśniowieckiemu.
Kolejną osobą, która przyczyniła się do zmian w wyglądzie
zamku był Karol Lubomirski, który w 1695 roku dokonał częściowej przebudowy w
stylu barokowym. Prace te zostały powierzone wybitnemu architektowi Tylmanowi z
Gameren. Poszerzono wówczas piętro skrzydła zachodniego zamku tworząc trakt
zachodni z galerią obrazów wspartą na zewnątrz na arkadach i ozdobioną wewnątrz
bogatą dekoracją stiukową ( Galeria Tylmanowska). Zmodernizowano także wnętrza
mieszkalne oraz elewacje budynku. Z tego czasu pochodzą barokowe kominki i
portale w salach.
Lubomirscy władali zamkiem do roku 1720. Później zamek
często zmieniał właścicieli. Za czasów Krasińskich, pod koniec XVIII wieku,
został odrestaurowany.
Niestety w XIX wieku budowla padła dwa razy pastwą
pożarów. Szczególnie tragiczny był pożar w roku 1849, ktory strawił bogate
wyposażenie oraz drewniane stropy. Od tego czasu zamek popadał w zaniedbanie.
W 1867 roku zakupił go na licytacji Stanisław Dolański,
bogaty właściciel ziemski. Odnowił on rezydencję na miarę swoich możliwości.
Niestety kilkadziesiąt lat później miał miejsce drugi pożar, który zniszczył
cześć zabytkowych wnętrz. Zatrudniono wówczas do rekonstrukcji zniszczonych
dekoracji Tadeusza Stryjeńskiego, architekta tworzącego w stylu secesji.
Stryjeński zaadoptował pomieszczenie w jednej z baszt na kaplicę i ozdobił ją secesyjnymi witrażami oraz ołtarzem, do
którego obraz wykonał znany malarz Jacek Malczewski.
Rodzina Dolańskich zarządzała zamkiem do II wojny
światowej. W czasie wojny i tuż po niej budowla uległa znacznej dewastacji.
Lepsze czasy nadeszły dla zamku w 1958 roku, gdy rozpoczął się jego remont. W
1968 roku zamek został przekazany Kopalni Siarki „ Siarkopol" w
Tarnobrzegu, która dobrze opiekowała się dawną rezydencją magnacką.
Od 1997 roku właścicielem zamku baranowskiego jest Agencja
Rozwoju Przemysłu z Warszawy, która prowadzi tutaj m.in. hotel i organizuje
imprezy okolicznościowe. W zamku funkcjonuje także muzeum wnętrz.
Zamek otacza
zadbany park krajobrazowy wzbogacony o ogród włoski i fontanny.
Jako ciekawostkę warto dodać, że dziedziniec zamkowy jest
usytuowany na pierwszej kondygnacji i wchodzi się na jego poziom po schodach.
Miało to chronić wnętrze budowli, przed wylewami pobliskiej rzeki Wisły.
 |
| widok ogólny |
 |
| panorama |
 |
| zamek 1830-1880 - litografia N. Ordy- źródło Fotopolska |
 |
| zamek 1955 rok- źródło Fotopolska |
 |
| widok na elewację zachodnią |
 |
| elewacja zachodnia |
 |
| fasada północna |
 |
| fasada wschodnia |
 |
| wieża |
 |
| widok na dziedziniec |
 |
| dziedziniec |
 |
| dziedziniec - zdjęcie archiwalne |
 |
| paradna klatka schodowa |
 |
| widok na klatkę schodową |
 |
| portal wewnętrzny klatki |
 |
| krużganki |
 |
| kolumny krużganków |
 |
| arkady z maszkaronami |
 |
| wnętrze arkad |
 |
| wnętrze arkad- zdjęcie archiwalne |
 |
| sklepienie krużganków |
 |
| portal manierystyczny |
 |
| dekoracja szczytów i wieży |
 |
| maszkaron |
 |
| okno |
 |
| portal wejściowy |
 |
| brama - zdjęcie NAC |
 |
| stiuki Falconiego |
 |
| Galeria Tylmanowska |
 |
| stiuki galerii |
 |
| portal manierystyczny wnętrza |
 |
| korytarzyk |
 |
| kominek |
 |
| kaplica |
 |
| secesyjny witraż |
 |
| ołtarz w kaplicy |
 |
| fontanna |
 |
| zegar słoneczny |
 |
| park zamkowy |
