gatoma - na tropie zabytków

piątek, 17 czerwca 2016

Prandocin - kościół św. Jana Chrzciciela

Przypuszczalnym fundatorem kościoła w Prandocinie ( powiat krakowski, gmina Słomniki) był Prandota Stary, protoplasta rodu Odrowążów..

Świątynia powstała w połowie XII wieku w stylu romańskim. Pierwotnie stanowiła część założenia obronnego i znajdowała się w obrębie wałów niewielkiego gródka.

Budowlę, która jest orientowana wzniesiono z piaskowca. Posiadała jedną nawę krytą stropem oraz dwie absydy. Wschodnia absyda pełniła funkcję prezbiterium a zachodnia wzbogacona została dodatkowo ośmioboczną wieżą i emporami. Wejście główne do kościoła znajdowało się od strony południowej przez ozdobny portal, istniejący do dzisiaj.

Pierwotnie kościół należał do cystersów w Mogile.

Duże zmiany w wyglądzie kościoła przyniósł gotyk. W latach 1480-1490 rozebrano absydę wschodnią a w jej miejsce wzniesiono większe prezbiterium z cegły, zamknięte ścianą prostą i opięte przyporami. Wnętrze nowego prezbiterium zdobiły wewnątrz freski, zachowane częściowo do dzisiaj.

Kolejne zmiany w wyglądzie budowli przyniósł barok. Dobudowano wówczas kruchtę i zakrystię, wieżę obniżono i ozdobiono barokowym hełmem.

Mimo późniejszych zmian, w świątyni zachowało się wiele detali romańskich, odznaczających się wysoki poziomem wykonania. Dobrze widoczny jest fryz arkadkowy i podziały lizenowe, zachował się bogato zdobiony portal uskokowy, ozdobiony plecionką z resztkami polichromii. Widoczne są także ślady zdobień romańskich okien, które zamurowano w okresie baroku, obecnie odtworzone.

Ciekawostka jest, że jedna z kolumn dawnej empory romańskiej stoi obok kościoła, przy schodach i obecnie stanowi podstawę dla krucyfiksu.

Przy kościele znajduje się także drewniana dzwonnica z XIX wieku o konstrukcji słupowej.

widok ogólny

panorama

fasada

prezbiterium

elewacja południowa

elewacja północna

wejście

epitafium przy wejściu

wieża

portal romański

zwieńczenie portalu romańskiego

fragment polichromii portalu

fryz arkadkowy

okna z fragmentem dekoracji romańskiej

wnętrze

freski prezbiterium

zegar słoneczny

kolumna romańska

dzwonnica

niedziela, 12 czerwca 2016

Płaza - pałac Starzeńskich

Pierwszy dwór powstał w Płazie ( powiat chrzanowski, gmina Chrzanów) jeszcze w wieku XVI. W XVIII wieku został przebudowany, prawdopodobnie przez rodzinę Szembeków, na rezydencję barokową. Kolejna przebudowa miała miejsce w roku 1832, z inicjatywy Wincentego Szembeka.

Powstał wówczas symetryczny pałac na planie prostokąta, nakryty dachem mansardowym i ozdobiony od frontu arkadowym portykiem z balkonem.

W roku 1898 majątek zakupił Adam Starzeński, z wykształcenia botanik. To z jego inicjatywy dokonano kolejnej przebudowy pałacu. Autorem projektu nowej rezydencji był znany architekt Zygmunt Hendel. Architekt ten projektował także pałace w Kryspinowie, Młoszowej i Krzeszowicach.

Przebudowy dokonano w latach 1900-1901. Stary pałac był bardzo zniszczony i niewygodny do mieszkania. Podwyższono go jedną kondygnację i ozdobiono w środkowym ryzalicie loggią. Alkierze na narożach przekształcono w wieżyczki z cebulastymi hełmami. Pałac nakryto dachem mansardowym.

Park w stylu barokowym zamieniono na park krajobrazowy, chociaż ze starego założenia zachowały się, aleja dojazdowa oraz tarasowy układ parterów rabatowych i fontanna.

Starzeńscy gospodarowali w pałacu do roku 1940, gdy zostali wysiedleni przez Niemców. Po zakończeniu wojny pałac wraz z parkiem stał się siedzibą Technikum Rolniczego a następnie, w roku 1954, przekształcono go w Dom Opieki Społecznej.

Obecnie funkcjonuje tutaj Powiatowy Dom Pomocy Społecznej.

widok ogólny

zdjęcie archiwalne

widok z parku

fasada

ryzalit fasady

arkady ryzalitu

wejście boczne

schody boczne

elewacja tylna

wieżyczka

hełm wieżyczki

okno

fragment parku

brama wjazdowa

herb na bramie

wtorek, 7 czerwca 2016

Kraków - kościół św. Benedykta

W Podgórzu, dzielnicy Krakowa, na Wzgórzu Lasoty znajduje się najmniejszy kościół Krakowa.

Budowla wzniesiona została w stylu romańsko-gotyckim i jest prawdopodobnie trzecią świątynią w tym miejscu, a jej nieregularny kształt jest wynikiem przebudów. Obecnie składa się z prezbiterium oraz nawy, podpartych szkarpami. Całość pokrywa dach gontowy z sygnaturką. Wejście do kościółka znajduje się od strony południowej.

Pierwsza świątynia powstała, prawdopodobnie, już na przełomie X i XI wieku i miała kształt rotundy. W końcu XI wieku przebudowano ją i nadano kształt kwadratu. Przypuszcza się, że kościół był wówczas częścią kompleksu, prawdopodobnie obronnego.

W XV i XVI wieku, górna partia budowli została przebudowana w stylu gotyckim ( sklepienie krzyżowe- żebrowe z cegły, dach gontowy) a mury opięto szkarpami.

Nie jest wiadome, komu zawdzięczamy powstanie świątyni. Niektórzy badacze uważają, że uczynili to benedyktyni z Tyńca i dlatego kościół nosi wezwanie św. Benedykta, patrona zakonu. Z czasem kościół, już mocno zaniedbany, przeszedł, między innymi, na własność zakonu św. Ducha. Po zaborach zakon jednak przestał interesować się świątynią i w XIX wieku groziła budowli likwidacja. Możliwość wyburzenia stała się dodatkowo groźna ze względu na bliskość fortu austriackiego, któremu świątynia ograniczała pole ostrzału.

Ostatecznie jednak kościółek przetrwał. Obecnie, po zakończeniu renowacji, jest w bardzo dobrym stanie, choć nie jest na ogół udostępniany.

Świątynia otwierana jest tylko dwa razy w roku. W dzień patrona oraz z okazji tzw. Rękawki, tuż po Wielkanocy.

Z badań archeologicznych wynika, że w pod posadzką kościoła pochowano wiele zwłok, głównie zmarłych dzieci.